Przez większość życia grupa krwi wydaje się czymś stałym i niezmiennym. W dokumentach medycznych pojawia się raz i później raczej nikt do tego nie wraca. W praktyce laboratoria czasem oznaczają inną grupę krwi niż ta, którą ktoś miał wpisaną wcześniej – i wtedy pojawia się niepokojące pytanie: czy grupa krwi naprawdę mogła się zmienić? Odpowiedź z punktu widzenia medycyny jest dość precyzyjna: genetycznie grupa krwi jest zasadniczo stała, ale istnieje kilka wyjątków i sytuacji, które potrafią solidnie namieszać w wynikach badań.
Podstawy: od czego zależy grupa krwi?
Grupa krwi w układzie ABO i Rh jest zapisana w genach. O tym, czy dana osoba ma grupę A, B, AB czy 0, decydują warianty (allele) genów odpowiedzialnych za tworzenie określonych białek i cukrów na powierzchni krwinek czerwonych (erytrocytów).
Najprościej:
- układ ABO – określa, czy na krwinkach są antygeny A, B, oba (AB) czy żadne (0),
- układ Rh – w praktyce zwykle chodzi o antygen D: jeśli jest, wynik to Rh+, jeśli go nie ma – Rh−.
Geny odpowiedzialne za te antygeny dziedziczą się od rodziców i są obecne w każdej komórce organizmu (poza nielicznymi wyjątkami, o których później). Dlatego w ujęciu genetycznym grupa krwi jest cechą stałą – nie zmienia się z wiekiem, dietą czy stylem życia.
Czy grupa krwi może się zmienić „sama z siebie”?
W naturalnych warunkach, u zdrowej osoby, grupa krwi nie zmienia się. Raz ustalona kombinacja genów dla układu ABO i Rh pozostaje taka sama. Zdarza się natomiast, że przy powtarzanych badaniach laboratorium wychodzi inny wynik – i tu zaczyna się obszar nieporozumień.
Najczęstsze przyczyny „zmiany” grupy krwi w dokumentacji, które nie są prawdziwą zmianą biologiczną:
- błąd laboratoryjny (pomyłka w próbkach, nieprawidłowa technika oznaczania),
- niepełne oznaczenie (np. kiedyś tylko ABO, później ABO + dokładniejsza klasyfikacja Rh),
- rzadki wariant genetyczny niewychwycony w starszej metodzie badania,
- nieprawidłowo wpisany wynik do dokumentacji.
U zdrowej, nieleczonej wcześniej osoby, która nie przeszła przeszczepu szpiku ani ciężkiej choroby hematologicznej, grupa krwi w DNA pozostaje taka sama przez całe życie.
Sytuacje, w których grupa krwi naprawdę może się zmienić
Medycyna zna jednak stany, w których dochodzi do realnej zmiany lub „zamieszania” w układzie krwi. Dotyczy to głównie chorób krwi, ciężkich terapii i przeszczepów.
Przeszczep szpiku kostnego i komórek krwiotwórczych
Najlepiej udokumentowana „prawdziwa zmiana” grupy krwi występuje po allogenicznym przeszczepie szpiku (lub komórek macierzystych krwiotwórczych) od innej osoby. W takim zabiegu własny szpik pacjenta jest niszczony (najczęściej chemioterapią i/lub radioterapią), a następnie wprowadzane są komórki dawcy.
Jeśli dawca ma inną grupę krwi niż biorca, nowy szpik zaczyna produkować krwinki o grupie krwi dawcy. W praktyce oznacza to, że po pewnym czasie:
- erytrocyty we krwi pacjenta mają grupę krwi dawcy,
- serologicznie (w badaniu krwi) wykrywana jest grupa krwi dawcy,
- w dokumentacji po pewnym czasie aktualizuje się grupę krwi na tę „nową”.
Co ważne – w DNA komórek innych niż krwiotwórcze (np. w komórkach skóry) nadal zapisane są geny pierwotnej grupy krwi. Z medycznego punktu widzenia liczy się jednak to, co „widać” na krwinkach, więc funkcjonalnie grupa krwi pacjenta jest traktowana jako ta, którą miał dawca.
Choroby nowotworowe krwi i ciężkie choroby szpiku
Niektóre choroby hematologiczne, szczególnie białaczki oraz zaawansowane zespoły mielodysplastyczne, mogą wpływać na ekspresję antygenów na powierzchni erytrocytów. W efekcie w badaniach laboratoryjnych wynik grupy krwi może wyglądać inaczej niż wcześniej.
Mechanizmy mogą być różne:
- uszkodzenie komórek szpiku odpowiedzialnych za prawidłowe „oznakowanie” krwinek,
- pojawienie się klonu komórek nowotworowych z inną ekspresją antygenów,
- obniżenie ilości antygenów na powierzchni erytrocytów, co utrudnia ich wykrycie.
Efekt bywa taki, że w laboratorium powstaje obraz „słabej” grupy A czy B, nietypowych reakcji lub pozornego przekształcenia np. z grupy A w 0. Dla bezpieczeństwa transfuzji w takich przypadkach stosuje się rozszerzoną diagnostykę, konsultacje z immunohematologiem i często dobiera się koncentraty krwinek w sposób szczególnie ostrożny.
Rzadkie zjawiska genetyczne: chimeryzm i mozaicyzm
W niektórych wyjątkowych, głównie wrodzonych sytuacjach, w jednym organizmie współistnieją komórki o różnym materiale genetycznym. To obszar na styku genetyki i immunohematologii, bardzo ciekawy naukowo, ale w praktyce dotyczący niewielkiego odsetka osób.
Chimeryzm – dwie linie komórkowe w jednym organizmie
Chimeryzm oznacza obecność w jednym organizmie dwóch populacji komórek pochodzących od dwóch różnych zygot. Może do tego dojść np. w sytuacji, gdy we wczesnej ciąży zlewają się zarodki bliźniacze, a rozwijające się dziecko „dziedziczy” linie komórkowe obu.
W kontekście grup krwi możliwe jest wtedy współistnienie dwóch różnych grup krwi w jednym organizmie. Efekty:
- w jednym badaniu może przeważać jedna grupa (np. A),
- w innym, w zależności od proporcji komórek, możliwe są nietypowe lub mieszane reakcje,
- laboratorium może zgłaszać „niezgodności” albo nietypowy wynik wymagający rozszerzonej diagnostyki.
Chimeryzm może być również nabyty – np. po masywnych transfuzjach krwi lub przeszczepach, choć zwykle jest to zjawisko przejściowe. U noworodków (szczególnie bliźniąt) opisano przypadki, w których różne populacje komórek krwi dawały wrażenie zmiennej grupy krwi w kolejnych badaniach.
Mozaicyzm – różne mutacje w obrębie jednego organizmu
Mozaicyzm polega na tym, że w jednym organizmie są komórki z nieco różnym materiałem genetycznym, wynikającym z mutacji powstałych już po zapłodnieniu. W przypadku genów związanych z grupą krwi może to prowadzić do obniżonej lub zmienionej ekspresji antygenów ABO.
Na poziomie praktycznym efektem są często nietypowe, „słabe” grupy (np. słaba A, słaba B), które w jednych metodach badań są wykrywane wyraźnie, a w innych sprawiają wrażenie innej grupy. Nie jest to pełna, „przełączająca się” zmiana grupy krwi, ale raczej problem z interpretacją wyniku.
Rzadkie warianty genetyczne układu ABO: gdy standardowe testy się „gubią”
Układ ABO wydaje się prosty na poziomie szkolnym, ale w rzeczywistości znanych jest kilkaset wariantów genów odpowiedzialnych za antygeny A i B. Część z nich prowadzi do powstania tzw. słabych lub nietypowych grup.
Fenotyp Bombay (Oh) i inne „maskujące” warianty
Jednym z klasycznych przykładów jest fenotyp Bombay (Oh). W tym wariancie występuje defekt genu odpowiedzialnego za tzw. substancję H – bazę, na której „budowane” są antygeny A i B. Jeśli substancji H nie ma, antygeny A i B nie mogą się pojawić na krwinkach, nawet jeśli geny ABO są prawidłowe.
W efekcie w zwykłym badaniu krwi osoba z fenotypem Bombay wygląda jak grupa 0, mimo że genetycznie może mieć np. A lub B. Dla transfuzji ma to ogromne znaczenie, bo taki pacjent reaguje jak osoba z bardzo rzadką grupą, wymagając krwi od dawców z tym samym fenotypem.
Inne rzadkie warianty:
- cisAB – wariant genu, który koduje coś pośredniego między A a B,
- słabe A (Ax, Ael) i słabe B – z bardzo niską ekspresją antygenów,
- warianty podgrup A i B, które w starszych metodach mogły być mylone z inną grupą.
Jeśli w młodości grupa krwi była oznaczona prostą metodą, a później wykonano szczegółową diagnostykę (np. z powodu problemów z transfuzją lub planowanej ciąży), wynik może wyglądać na „zmianę”, choć w rzeczywistości to tylko dokładniejsze rozpoznanie wrodzonego, genetycznego wariantu.
Ciąża, transfuzje, choroby autoimmunologiczne – skąd biorą się niezgodności?
Ciąża czy transfuzje same w sobie nie zmieniają genetycznie grupy krwi, ale mogą wpływać na wyniki badań serologicznych.
U kobiet w ciąży we krwi krążą przeciwciała przeciwko antygenom płodu, a czasem też komórki płodowe. To może czasowo zaburzać wyniki pewnych testów, choć podstawowe oznaczenie grupy krwi matki zazwyczaj pozostaje jasne.
Po licznych transfuzjach, szczególnie u ciężko chorych pacjentów, przez jakiś czas we krwi współistnieją:
- własne erytrocyty biorcy,
- erytrocyty dawcy lub dawców o określonej grupie krwi.
Jeśli dawcy mieli inną grupę, w badaniu może wyjść „mieszanka” lub wynik trudny do interpretacji. Z czasem, gdy obce krwinki zostaną usunięte z krwiobiegu, obraz wraca do genetycznie zaprogramowanej grupy biorcy.
Choroby autoimmunologiczne i niektóre infekcje mogą prowadzić do powstawania autoprzeciwciał przeciwko własnym krwinkom, co komplikuje interpretację testów serologicznych. Nie zmienia to jednak samej grupy krwi, a jedynie utrudnia jej poprawne odczytanie.
Dlaczego w dokumentach widnieją różne grupy krwi?
Kiedy w historii medycznej jednej osoby pojawiają się różne oznaczenia grupy krwi, przyczyny najczęściej są przyziemne:
- stare badania wykonane mniej czułą metodą,
- różne interpretacje wariantu „słabej” grupy,
- pomyłka administracyjna lub laboratoryjna,
- brak pełnej diagnostyki w przeszłości (oznaczanie tylko ABO bez dokładnego Rh i podgrup).
Dopiero kiedy istnieją uzasadnione przesłanki – np. przebyta białaczka, przeszczep szpiku, bardzo nietypowe reakcje po transfuzji – lekarze kierują na rozszerzoną diagnostykę immunohematologiczną, czasem uzupełnianą badaniem genetycznym genów ABO i Rh.
Jeśli w dokumentacji pojawiają się rozbieżne informacje o grupie krwi, warto oprzeć się na najnowszym, najlepiej udokumentowanym oznaczeniu wykonanym w certyfikowanym laboratorium, a w razie wątpliwości powtórzyć badanie.
Podsumowanie: co w praktyce oznacza „zmiana” grupy krwi?
Pod kątem genetycznym grupa krwi jest właściwie niezmienną cechą organizmu. Faktyczna, trwała zmiana grupy krwi na krwinkach czerwonych jest możliwa głównie po przeszczepie szpiku od dawcy z inną grupą krwi. Pozostałe sytuacje – białaczki, chimeryzm, rzadkie warianty ABO, transfuzje – powodują raczej trudności w odczytaniu grupy niż pełne „przełączenie” z jednej na inną.
Z punktu widzenia bezpieczeństwa transfuzji i ciąży liczy się zawsze aktualny, dobrze zinterpretowany wynik serologiczny, a w sytuacjach wątpliwych – dodatkowe badania genetyczne i konsultacja specjalistyczna. Dzięki temu nawet w przypadkach, gdzie grupa krwi wydaje się „zmieniać”, możliwe jest bezpieczne prowadzenie leczenia.