Lewatywa to prosty zabieg domowy, ale ingeruje bezpośrednio w jelito grube, więc wymaga rozsądku i przygotowania. Stosuje się ją głównie przy uporczywych zaparciach, czasem przed badaniami lub zabiegami. Nie jest to metoda „na co dzień” ani sposób na odchudzanie, tylko narzędzie ratunkowe w konkretnych sytuacjach. Poniżej znajduje się praktyczna instrukcja krok po kroku, wraz z omówieniem sprzętu, bezpieczeństwa i najczęstszych błędów. Zanim cokolwiek zostanie zrobione, warto mieć jasność, kiedy lewatywa ma sens, a kiedy może zaszkodzić.
Kiedy w ogóle rozważa się lewatywę
Domowa lewatywa najczęściej bywa stosowana przy silnym, krótkotrwałym zaparciu, kiedy dieta, nawodnienie i łagodne środki doustne nie przynoszą ulgi. Celem jest mechaniczne rozmiękczenie i przesunięcie mas kałowych zalegających w dolnym odcinku jelita grubego. Wykorzystuje się do tego zwykle letni roztwór soli fizjologicznej lub wody przegotowanej z dodatkiem soli.
Czasem lewatywę zleca lekarz przed badaniem (np. sigmoidoskopią) albo przed niektórymi zabiegami ginekologicznymi czy chirurgicznymi. W takich przypadkach warto ściśle trzymać się wytycznych specjalisty co do objętości płynu, składu roztworu i terminu, bo przygotowanie jelita ma wpływ na bezpieczeństwo badania.
Lewatywa nie powinna być pierwszym odruchem przy każdym problemie z wypróżnieniem. Jeżeli zaparcia trwają dłużej niż 7–10 dni, nawracają lub towarzyszy im ból, krew w stolcu, spadek masy ciała – konieczna jest konsultacja lekarska przed jakimkolwiek zabiegiem w domu.
Przeciwwskazania i bezpieczeństwo zabiegu
Lewatywa wykonywana bez zastanowienia może zaszkodzić, zwłaszcza przy chorobach jelit, serca czy w ciąży. Zanim zostanie przygotowany sprzęt, trzeba sprawdzić, czy nie ma przeciwwskazań.
Kiedy bezwzględnie zrezygnować
Lewatywy nie wolno wykonywać przy objawach ostrego „brzucha”: silny, nagły ból, twardy jak deska, wyraźnie wzdęty brzuch, gorączka, nudności, wymioty. W takiej sytuacji zamiast lewatywy potrzebna jest pilna pomoc lekarska, bo przyczyną może być niedrożność jelit, zapalenie wyrostka czy perforacja. Wprowadzanie płynu tylko pogorszyłoby stan.
Przeciwwskazaniem są także świeże operacje w obrębie jamy brzusznej i miednicy, krwawienia z odbytu o nieznanym pochodzeniu, podejrzenie choroby zapalnej jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna w zaostrzeniu) oraz rozsiana choroba nowotworowa jelita. W tych sytuacjach ścianki jelita mogą być osłabione i bardziej podatne na uszkodzenie.
Ostrożność jest konieczna u kobiet w ciąży (szczególnie w I i III trymestrze), u osób w podeszłym wieku, z niewydolnością serca, nerek, z ciężkimi zaburzeniami elektrolitowymi. W tych grupach lewatywę powinien najpierw rozważyć lekarz, bo nawet utrata części elektrolitów czy dodatkowe obciążenie płynem może być problemem.
Ryzyka przy zbyt częstym stosowaniu
Lewatywa stosowana okazjonalnie, w prawidłowy sposób, zwykle jest dobrze tolerowana. Problemy zaczynają się, gdy zabieg staje się rutyną – np. co kilka dni „na wszelki wypadek” albo w ramach rzekomego „oczyszczania organizmu”. Jelito ma własny, precyzyjny mechanizm perystaltyki i oczyszczania. Zbyt częste pobudzanie go od zewnątrz prowadzi z czasem do rozleniwienia naturalnych odruchów.
Może dochodzić do zaburzeń elektrolitowych, szczególnie jeśli stosowane są agresywne roztwory (np. nadmiernie stężone soli, dodatki środków drażniących). Objawami są skurcze mięśni, kołatanie serca, osłabienie, zawroty głowy. W skrajnych przypadkach opisywano nawet zaburzenia rytmu serca po nieumiejętnych lewatywach z fosforanów.
Ryzykiem jest też mechaniczne uszkodzenie śluzówki odbytnicy – szczególnie przy użyciu twardych końcówek lub przy zbyt gwałtownym wprowadzaniu. Stąd tak istotna jest delikatna technika, odpowiednie nasmarowanie końcówki i przerwanie zabiegu, jeśli pojawia się ostry ból lub świeża krew.
Co będzie potrzebne do wykonania lewatywy
Podstawowy zestaw do lewatywy dostępny jest w aptekach. Wersja wielorazowa (tzw. irygator doodbytniczy) pozwala na lepszą kontrolę przepływu i objętości płynu niż małe jednorazowe gruszki.
- Zestaw do lewatywy – worek lub kubek z tworzywa o pojemności ok. 1–2 litrów, wężyk i miękka końcówka doodbytnicza (kaniula). Dobrze, jeśli zestaw ma zaworek regulujący przepływ.
- Roztwór do lewatywy – najbezpieczniej: przegotowana woda z dodatkiem soli (0,9% – czyli 1 płaska łyżeczka soli na 1 litr wody) lub gotowa sól fizjologiczna. Temperatura ok. 36–38°C.
- Środek poślizgowy – żel intymny na bazie wody lub wazelina; ułatwia bezbolesne wprowadzenie końcówki.
- Podkład/duży ręcznik – do zabezpieczenia łóżka lub podłogi.
- Toaleta w zasięgu kilku kroków – po zabiegu nagłe parcie może pojawić się w ciągu kilku minut.
Roztwór powinien być przygotowany świeżo, w czystym naczyniu. Zbyt zimny spowoduje bolesne skurcze jelit, zbyt gorący – może podrażnić i uszkodzić śluzówkę. Optymalna jest temperatura zbliżona do ciepłoty ciała; można to ocenić „na nadgarstku” – powinna być odczuwana jako lekko ciepła, nie gorąca.
Przygotowanie organizmu i miejsca
Na kilka godzin przed lewatywą lepiej nie jeść ciężkich, tłustych posiłków. Dobrze, jeśli ostatni posiłek jest lekki i spożyty mniej więcej 2–3 godziny przed zabiegiem. Organizm łatwiej zniesie dodatkowy płyn w jelicie, gdy żołądek nie jest przepełniony.
Pomieszczenie powinno być ciepłe, bez przeciągów. Dobrym rozwiązaniem jest łazienka lub sypialnia w pobliżu toalety. Pod pośladki warto położyć podkład lub duży ręcznik – w razie ucieczki części płynu uniknie się sprzątania całego pomieszczenia.
Worek z roztworem warto zawiesić na wysokości ok. 50–70 cm powyżej poziomu bioder (np. na wieszaku, haczyku, klamce drzwi). Im wyżej worek, tym większe ciśnienie i szybszy przepływ. W warunkach domowych lepiej stawiać na powolny przepływ, więc nie ma potrzeby wieszania worka bardzo wysoko.
Lewatywa krok po kroku
Sam zabieg polega na powolnym wprowadzeniu roztworu do jelita grubego, odczekaniu kilku–kilkunastu minut i opróżnieniu jelita w toalecie. Kluczowa jest pozycja, tempo i słuchanie reakcji organizmu.
- Napełnienie zestawu. Do czystego worka wlać 0,5–1 litra roztworu (dla osoby dorosłej przy domowej lewatywie zwykle nie ma potrzeby większej objętości). Przepuścić trochę płynu przez wężyk, aby usunąć powietrze, po czym zamknąć zaworek.
- Przyjęcie pozycji. Najwygodniejsza jest pozycja na lewym boku z lekko ugiętymi kolanami przyciągniętymi do klatki piersiowej. Lewy bok ułatwia naturalny przebieg płynu wzdłuż esicy i okrężnicy zstępującej.
- Przygotowanie końcówki. Końcówkę doodbytniczą obficie posmarować żelem poślizgowym lub wazeliną. Odbyt można delikatnie natłuścić tym samym środkiem.
- Wprowadzenie końcówki. Końcówkę wprowadzać bardzo delikatnie, wykonując minimalne ruchy obrotowe, na głębokość ok. 5–7 cm. Przy napotkaniu wyraźnego oporu lepiej nie forsować, tylko zmienić nieco kąt lub przerwać.
- Wpuszczanie płynu. Powoli otworzyć zaworek. Płyn powinien wpływać bez bólu – można odczuwać lekkie parcie lub rozpieranie, to normalne. Jeśli pojawia się silny skurcz, przepływ na chwilę zatrzymać, zrobić kilka spokojnych wdechów, poczekać, aż napięcie zelżeje i dopiero kontynuować.
- Zamknięcie zaworka i wyjęcie końcówki. Gdy zaplanowana objętość zostanie wprowadzona lub gdy pojawi się silne parcie, zaworek należy zamknąć, a końcówkę ostrożnie wyjąć, przykładając od razu papier lub mały ręcznik do okolicy odbytu.
- Utrzymanie płynu. Pozostać w pozycji na boku lub przejść powoli do pozycji „na czworakach” czy delikatnego klęku podpartego. Starać się utrzymać płyn w jelicie przez 5–10 minut, wykonując spokojne, głębokie oddechy. Jeśli parcie jest nie do opanowania, nie warto się zmuszać – lepiej przejść do toalety wcześniej.
- Wypróżnienie. Usiąść na toalecie i dać jelitom czas na opróżnienie. Nie trzeba nadmiernie przeć; płyn i rozmiękczone masy kałowe zwykle same zaczynają się ewakuować. Czasem opróżnianie przebiega w kilku falach w ciągu 15–30 minut.
Wprowadzenie płynu – tempo i odczucia
Nie ma potrzeby, by cała objętość znalazła się w jelicie „za jednym zamachem”. Jeśli w połowie planowanej ilości pojawi się wyraźny dyskomfort, można przerwać i sprawdzić, czy ta ilość nie okaże się wystarczająca. Płyn ma rozmiękczyć masy kałowe i zainicjować perystaltykę, a nie maksymalnie wypełnić jelito.
Naturalne jest uczucie lekkiego rozpierania, czasem przelewania. Niezdrowe jest natomiast kłucie, ostry ból, gwałtowne skurcze uniemożliwiające oddychanie spokojnym, równym rytmem. Przy takich objawach trzeba natychmiast zamknąć zaworek, wyjąć końcówkę i opróżnić jelito. Próby „przemęczenia” mogą skończyć się omdleniem, bądź w skrajnych sytuacjach – uszkodzeniem jelita.
Przy pierwszych próbach warto pozostać przy dolnej granicy objętości (0,5 litra) i sprawdzić, jak organizm reaguje. Z czasem, jeśli zachodzi potrzeba i brak przeciwwskazań medycznych, objętość można stopniowo zwiększać, ale zawsze z zachowaniem komfortu i bez bólu.
Utrzymanie płynu i opróżnienie jelita
Okres „przetrzymania” płynu w jelicie pozwala mu dotrzeć nieco wyżej i lepiej rozmiękczyć masy kałowe. Nie ma sensu robić z tego zawodów w znoszeniu parcia – celem jest komfortowe wypróżnienie, a nie bicie rekordu. Zwykle 5–10 minut jest wystarczające, a u osób bardzo wrażliwych już 2–3 minuty przynoszą efekt.
Zmiana pozycji po zabiegu (np. delikatne przekręcenie się z lewego boku na prawy, przejście na kolana i łokcie) może pomóc w lepszym rozprowadzeniu płynu. Wszystko należy jednak robić powoli, bo nagłe ruchy potęgują parcie. Warto mieć w zasięgu ręki papier toaletowy i mokre chusteczki, aby po wypróżnieniu łatwo zadbać o higienę.
Jeśli po pierwszej fali wypróżnienia czuć, że w jelicie coś jeszcze zalega, można odczekać kilka minut na toalecie. Często po chwili pojawia się drugie, słabsze parcie. Gdy przez 30–40 minut od zabiegu stolca nadal nie ma, a pojawiają się bóle brzucha, wzdęcie, nudności – warto skontaktować się z lekarzem, szczególnie jeśli wykonywana była pierwsza w życiu lewatywa.
Rodzaje roztworów do lewatywy – co wybrać w domu
W warunkach domowych najbezpieczniej sięgać po izotoniczne roztwory soli, czyli zbliżone stężeniem do płynów ustrojowych. Zapobiega to nadmiernemu „wyciąganiu” elektrolitów z organizmu do światła jelita lub odwrotnie – ich wchłanianiu w nadmiarze.
- Sól fizjologiczna 0,9% – gotowy roztwór z apteki, sterylny, o prawidłowym stężeniu. Bezpieczny wariant, choć bywa droższy przy większych objętościach.
- Roztwór soli kuchennej – 1 płaska łyżeczka soli na 1 litr przegotowanej wody. Sól musi być całkowicie rozpuszczona, woda ostudzona do 36–38°C.
- Samej wody przegotowanej lepiej unikać w dużych objętościach, bo jest hipotoniczna – może powodować zaburzenia elektrolitowe przy częstym stosowaniu.
Do domowych lewatyw nie powinno się dodawać olejków eterycznych, silnych ziół przeczyszczających, substancji drażniących (np. mydła). Tego typu „przepisy” krążą w internecie, ale łatwo o ostre zapalenie śluzówki odbytnicy, silny ból i krwawienie. Wszelkie modyfikacje składu roztworu warto najpierw omówić z lekarzem lub farmaceutą.
Co robić po zabiegu i sygnały alarmowe
Po zakończonej lewatywie dobrze jest wypić szklankę wody lub lekkiego naparu ziołowego (np. rumianek), by uzupełnić płyny. Przez resztę dnia lepiej unikać bardzo ciężkich, tłustych potraw; jelito właśnie dostało porcję dodatkowej pracy i może reagować wzmożoną perystaltyką. Niewielkie przelewania czy pojedyncze, luźniejsze stolce w ciągu kilku godzin po zabiegu są dość częste.
Sprzęt wielorazowy należy dokładnie umyć ciepłą wodą z delikatnym środkiem myjącym, przepłukać i wysuszyć. Końcówkę, która stykała się z odbytem, można dodatkowo zdezynfekować (np. preparatem na bazie alkoholu przeznaczonym do sprzętu medycznego) i dopiero odłożyć do suchego pojemnika.
Niepokój powinny wzbudzić: silny, narastający ból brzucha, twardy, rozdęty brzuch, gorączka, wymioty, obfite krwawienie z odbytu, zawroty głowy, omdlenia. W takich sytuacjach lepiej nie czekać „aż przejdzie”, tylko jak najszybciej skontaktować się z lekarzem lub wezwać pomoc.
Jeśli mimo poprawnego wykonania lewatywy zaparcia nawracają, jelito często „nie pracuje” samo lub konieczne jest regularne wspomaganie się środkami przeczyszczającymi, wskazana jest diagnostyka przyczyny u lekarza rodzinnego lub gastroenterologa. Lewatywa nie zastępuje leczenia chorób jelita, tarczycy, zaburzeń metabolicznych czy powikłań farmakoterapii – jest tylko jednym z doraźnych narzędzi.