U osób starszych biegunki mogą występować jako pojedynczy ostry epizod lub jako nawracający problem trwający tygodniami czy miesiącami; w praktyce największe wyzwanie stanowią właśnie te przewlekłe i powracające. W przypadku seniorów nawet „z pozoru zwykła” biegunka ma inne znaczenie niż u młodej osoby – szybciej prowadzi do odwodnienia, osłabienia i zaostrzenia chorób współistniejących. Dlatego warto dobrze rozumieć, skąd biorą się nawracające biegunki w podeszłym wieku i jak wygląda rozsądna diagnostyka. Poniżej zebrano najważniejsze informacje, które pomagają odróżnić sytuacje wymagające pilnej reakcji od tych, które można spokojnie diagnozować etapowo. Artykuł skupia się na przyczynach i badaniach, a nie na „domowym leczeniu”, bo u osób starszych samodzielne eksperymenty bywają zwyczajnie niebezpieczne.
Co właściwie oznacza „nawracająca biegunka” u osoby starszej
W gabinetach lekarskich używa się różnych definicji, ale praktycznie za nawracającą biegunkę u seniora uznaje się sytuację, gdy:
- luźne lub wodniste stolce pojawiają się przez więcej niż 3 dni w tygodniu,
- epizody powtarzają się przez ponad 3 tygodnie,
- albo biegunka wraca kilkukrotnie w krótkich odstępach po okresach pozornego spokoju.
U osób w podeszłym wieku bardzo ważne jest też, czy biegunce towarzyszą objawy ogólne: spadek masy ciała, brak apetytu, stany podgorączkowe, nocne wybudzanie z powodu parcia na stolec, bóle brzucha, osłabienie. Taki obraz znacznie częściej sugeruje poważniejszą przyczynę niż „niestrawność”.
Warto pamiętać, że część osób starszych opisuje problem nie jako „biegunkę”, tylko jako „częstsze wypróżnienia”, „uciekanie stolca”, „brak trzymania”. Dla lekarza to dalej cenny sygnał – bo wodnisty, trudny do utrzymania stolec jest objawem zaburzeń w pracy jelit, nawet jeśli sam chory nie używa słowa „biegunka”.
Najczęstsze przyczyny nawracających biegunek u seniorów
U osoby starszej przyczyny przewlekłej lub nawracającej biegunki są często wieloczynnikowe: trochę winne są leki, trochę dieta, trochę choroba podstawowa. Mimo to da się wskazać najczęstsze grupy problemów, które warto mieć w głowie.
Przewlekłe infekcje jelitowe i zaburzenia flory bakteryjnej
Nie każda infekcja jelitowa kończy się po kilku dniach. U seniorów – szczególnie po antybiotykoterapii lub pobycie w szpitalu – łatwiej dochodzi do zaburzeń mikrobioty jelitowej. Nadmiernie namnażają się wtedy konkretne bakterie, np. Clostridioides difficile, prowadząc do nawracających biegunek, często z domieszką śluzu lub krwi.
Osoby starsze częściej korzystają z antybiotyków „na wszelki wypadek”, rzadziej też sięgają po probiotyki z udowodnionym działaniem ochronnym. W efekcie jelita są gorzej chronione przed kolonizacją przez oporne szczepy bakterii. Dodatkowo układ odpornościowy w podeszłym wieku reaguje słabiej, co sprzyja przewlekaniu się infekcji pasożytniczych czy bakteryjnych.
W praktyce przewlekłe infekcje mogą dawać bardzo różny obraz: od wodnistych biegunek kilka razy dziennie, przez naprzemienne zaparcia i luźne stolce, po pozornie „zwykłe” stolce z częstym parciem. Dlatego w diagnostyce nawracających biegunek u osoby starszej badanie kału na obecność patogenów bakteryjnych, pasożytów i toksyn C. difficile jest często jednym z pierwszych kroków.
Nie można też pomijać biegunek po przebytych zatruciach pokarmowych. U młodszych osób flora jelitowa zwykle odbudowuje się szybko, u seniorów skutki takiego epizodu potrafią ciągnąć się tygodniami – z naprzemiennym nasilaniem i wyciszaniem objawów.
Nieinfekcyjne choroby jelit i trzustki
Nawracające biegunki mogą być pierwszym sygnałem chorób, które przez lata rozwijają się po cichu. Warto wymienić kilka częstszych problemów u osób starszych:
Choroby zapalne jelit (np. nieswoiste zapalenia jelit) u seniorów są rozpoznawane rzadziej, ale często z opóźnieniem – długo uważa się je za „wrażliwe jelita” czy „reakcję na stres”. Tymczasem biegunki z domieszką śluzu, krwi, gorączką czy spadkiem masy ciała wymagają zawsze pogłębionej diagnostyki.
Niewydolność trzustki (np. po przebytych zapaleniach trzustki lub przy długotrwałym nadużywaniu alkoholu) prowadzi do złego trawienia tłuszczów. Pojawiają się wtedy obfite, tłuszczowe, źle spłukujące się stolce, często o przykrym zapachu. Choroba ta bywa długo niedoceniana, a odpowiednie leczenie enzymami trzustkowymi potrafi spektakularnie zmniejszyć dolegliwości.
Przyczyną nawracających biegunek może być też zespół jelita drażliwego (IBS), który u części osób nie znika z wiekiem, a nawet się nasila. U seniorów nie wolno jednak zakładać IBS bez wcześniejszego wykluczenia innych, organicznych chorób – zwłaszcza nowotworów jelita grubego czy zmian zapalnych.
Należy też wspomnieć o chorobach naczyń krezki (niedokrwienie jelit), które u osób w wieku podeszłym występują częściej z powodu miażdżycy. Biegunka, bóle brzucha po posiłku, utrata wagi i „lęk przed jedzeniem” mogą być właśnie ich objawem.
Leki jako częsta przyczyna nawracających biegunek
Farmakoterapia to jeden z najczęstszych, a jednocześnie najmniej docenianych powodów przewlekłych biegunek u osób starszych. Im więcej leków, tym większe ryzyko interakcji i działań niepożądanych ze strony przewodu pokarmowego.
- Metformina – popularny lek przeciwcukrzycowy, często wywołuje luźne stolce, szczególnie przy wyższych dawkach lub nagłym zwiększeniu dawki.
- Leki na nadciśnienie i serce (np. niektóre diuretyki, preparaty magnezu) – mogą przyspieszać pasaż jelitowy lub podrażniać śluzówkę.
- Antybiotyki – nawet kilka tygodni po zakończeniu terapii mogą utrzymywać się zaburzenia flory i biegunki.
- Środki przeczyszczające (także „ziołowe”) – nadużywane prowadzą do przewlekłych biegunek, odwodnienia, zaburzeń elektrolitowych.
Problem w tym, że osoba starsza często przyjmuje 5–10 różnych preparatów jednocześnie. Część z nich się dubluje (np. różne środki z magnezem), inne zawierają w składzie sorbitol czy laktulozę. Stąd w diagnostyce nawracającej biegunki jednym z pierwszych kroków powinien być przegląd całej listy leków i suplementów, łącznie z tymi „bez recepty”.
Samodzielne odstawianie leków jest ryzykowne, ale sensowne jest zabranie do lekarza wszystkich opakowań przyjmowanych preparatów – łatwiej wtedy wychwycić potencjalnego „winowajcę”.
U osoby starszej każdy nowy lek lub zmiana dawki powinna automatycznie uruchamiać czujność: jeśli w ciągu kilku–kilkunastu dni pojawiają się luźne stolce, to zawsze warto rozważyć związek z farmakoterapią.
Kiedy nawracająca biegunka u seniora wymaga pilnej reakcji
Nie każda nawracająca biegunka oznacza od razu stan zagrożenia życia, ale u osób starszych granica bezpieczeństwa jest znacznie węższa niż u osób młodych. Szczególnie niepokojące są:
- objawy odwodnienia: suchość w ustach, mała ilość oddawanego moczu, zawroty głowy przy wstawaniu,
- silne bóle brzucha, twardy, wzdęty brzuch,
- wysoka gorączka, dreszcze, wyraźne osłabienie,
- krew w stolcu (jasnoczerwona lub smolista),
- nagły spadek ciśnienia, zaburzenia świadomości.
W takich sytuacjach wskazana jest pilna konsultacja lekarska, często w trybie szpitalnym. Senior zdecydowanie gorzej znosi utratę płynów i elektrolitów, a poważne powikłania (np. ostra niewydolność nerek) mogą rozwinąć się w ciągu zaledwie kilkudziesięciu godzin.
Nawet jeśli objawy nie są tak dramatyczne, ale biegunka trwa tygodniami, a do tego dochodzi spadek masy ciała, brak apetytu, nocne biegunki lub anemia w badaniach – nie powinno się odwlekać diagnostyki. Czekanie „aż samo przejdzie” przy nawracających biegunkach w starszym wieku rzadko kończy się dobrze.
Diagnostyka nawracających biegunek u osób starszych
Rozsądna diagnostyka nie polega na „zrobieniu wszystkich możliwych badań naraz”, tylko na stopniowym zawężaniu kręgu podejrzanych przyczyn. U seniorów szczególnie ważne jest dobre zebranie wywiadu i ocena leków – to często prowadzi do rozwiązania problemu szybciej niż najbardziej wyszukane testy.
Badania podstawowe: punkt wyjścia
Na początek zwykle zlecane są podstawowe badania laboratoryjne, które oceniają ogólny stan organizmu i pozwalają wychwycić niepokojące sygnały:
Morfologia krwi – może ujawnić niedokrwistość (np. z powodu przewlekłych krwawień z jelit), stan zapalny, odwodnienie. U osoby starszej nawet niewielkie odchylenia, które latami były bagatelizowane, w połączeniu z nową biegunką nabierają innego znaczenia.
Elektrolity, kreatynina, mocznik – wskazują na stopień odwodnienia oraz na wydolność nerek. To ważne zarówno diagnostycznie, jak i dla bezpieczeństwa podczas dalszych badań (np. z kontrastem).
Badanie kału – minimum to ocena kału na obecność krwi utajonej oraz posiew (przy podejrzeniu infekcji). W praktyce coraz częściej wykonuje się też testy na toksyny C. difficile, a przy długotrwałych biegunkach – badania w kierunku pasożytów.
W tym etapie ważna jest też ocena masy ciała i stanu odżywienia. U seniora niewielki, ale szybki spadek wagi bywa lepszym sygnałem alarmowym niż wynik pojedynczego badania krwi.
Badania rozszerzone: endoskopia i diagnostyka obrazowa
Jeśli podstawowe badania nie wyjaśniają obrazu klinicznego albo pojawiają się niepokojące sygnały (np. anemia, krew w stolcu, duży spadek masy ciała), w kolejnym kroku rozważa się bardziej zaawansowane metody diagnostyczne.
Kolonoskopia pozostaje złotym standardem w ocenie jelita grubego, zwłaszcza po 50.–60. roku życia. Pozwala wykryć zmiany nowotworowe, polipy, stany zapalne, uchyłki. U wielu osób starszych samo usunięcie polipów lub leczenie zmian zapalnych znacząco redukuje dolegliwości. Przy osłabionych pacjentach możliwe jest też wykonanie tzw. kolonoskopii w znieczuleniu dożylnym, co poprawia komfort badania.
USG jamy brzusznej jest badaniem prostym, dostępnym, a przy tym bardzo przydatnym. Może wykazać zmiany w wątrobie, drogach żółciowych, trzustce czy dużych naczyniach, które pośrednio wpływają na pracę jelit.
W uzasadnionych przypadkach używa się również tomografii komputerowej (TK) lub rezonansu magnetycznego (MRI), szczególnie przy podejrzeniu zmian nowotworowych, chorób naczyń krezki czy powikłań zapalnych. U osób starszych zawsze rozważa się zysk diagnostyczny w stosunku do obciążeń badania (kontrast, promieniowanie).
Coraz częściej do gry wchodzi też diagnostyka funkcjonalna – testy w kierunku nietolerancji laktozy, pomiary wchłaniania kwasów żółciowych, ocena mikrobioty jelitowej. U osób w podeszłym wieku takie badania dobiera się jednak bardzo selektywnie, głównie gdy podstawowa diagnostyka nie przyniosła odpowiedzi.
Co można zrobić do czasu wizyty u lekarza
W przypadku nawracających biegunek u osoby starszej najważniejsze są dwa elementy: nawodnienie i bezpieczeństwo. Warto zadbać, by senior przyjmował częściej niewielkie ilości płynów (najlepiej z dodatkiem elektrolitów), unikał dużych, ciężkostrawnych posiłków i nie eksperymentował samodzielnie z silnymi środkami przeciwbiegunkowymi bez konsultacji.
Sensowne jest też notowanie przez kilka dni, jak wyglądają wypróżnienia, co było jedzone, jakie leki przyjmowane – taka prosta „dzienniczkowa” dokumentacja bardzo ułatwia lekarzowi pierwszą ocenę sytuacji. U osób z demencją lub problemami z pamięcią dobrze, gdy ktoś z bliskich pomoże w zebraniu tych informacji.
Najważniejsze jest jednak, aby przy nawracających biegunkach u osoby starszej nie ograniczać się do doraźnego „zaleczania” objawów. Nawet jeśli biegunki wydają się łagodne, a chory „jakoś funkcjonuje”, brak wyjaśnienia ich przyczyny prędzej czy później obraca się przeciwko zdrowiu – czy to w postaci niedożywienia, czy poważniejszej, zaniedbanej choroby przewodu pokarmowego.