Łagodniejsze miesiączki, mniej bólu, lepsza kontrola cyklu – to główne powody, dla których tak wiele osób sięga po tabletki antykoncepcyjne. W pakiecie z korzyściami pojawiają się jednak także skutki uboczne, które potrafią być irytujące, a czasem budzą niepokój. Świadome przyjęcie leków hormonalnych wymaga znajomości najczęstszych działań niepożądanych, różnic między nimi oraz sygnałów ostrzegawczych, których nie wolno ignorować. Dobrze uporządkowana wiedza pomaga odróżnić normalną reakcję organizmu od sytuacji, która wymaga pilnego kontaktu z lekarzem. Poniżej zestawienie najczęstszych skutków ubocznych tabletek antykoncepcyjnych – w wersji praktycznej, bez straszenia, ale też bez zamiatania niczego pod dywan.
Jak działają tabletki antykoncepcyjne i skąd biorą się skutki uboczne
Większość tabletek antykoncepcyjnych to połączenie dwóch hormonów: estrogenu i progestagenu, rzadziej tylko progestagenu (tzw. minipigułki). Hormony te hamują owulację, zagęszczają śluz szyjkowy i wpływają na błonę śluzową macicy, utrudniając zagnieżdżenie się komórki jajowej.
Skutki uboczne wynikają z tego, że hormony działają nie tylko na jajniki, ale na cały organizm. Receptory dla estrogenów i progesteronu znajdują się m.in. w naczyniach krwionośnych, skórze, piersiach, mózgu czy wątrobie. Dlatego obok efektu antykoncepcyjnego pojawiają się zmiany nastroju, wpływ na wagę, skórę, libido czy krzepliwość krwi. U części osób przejściowe skutki uboczne ustępują po 2–3 cyklach, u innych są trwałe i wymagają zmiany preparatu.
Najczęstsze skutki uboczne w pierwszych miesiącach stosowania
Początek przyjmowania tabletek często wiąże się z okresem „docierania” organizmu do nowych dawek hormonów. Zazwyczaj to wtedy pojawia się najwięcej objawów, które później słabną lub ustępują.
Plamienia i nieregularne krwawienia
Plamienia międzymiesiączkowe należą do najczęściej zgłaszanych problemów. Mogą wyglądać jak brudzenie na bieliźnie, delikatne krwawienie lub przedłużająca się „końcówka” miesiączki. Najczęściej występują w pierwszych 3 miesiącach stosowania, zwłaszcza przy tabletkach o niższej dawce estrogenu.
Plamienia zwykle nie oznaczają, że tabletka „nie działa”, ale są sygnałem, że błona śluzowa macicy dopiero się adaptuje do nowych warunków hormonalnych. Jeśli jednak krwawienia są bardzo obfite, pojawia się ból brzucha inny niż zwykle lub sytuacja przedłuża się ponad kilka cykli, warto omówić to z ginekologiem – czasem pomaga zmiana preparatu lub dawki estrogenu.
Nudności, ból głowy, napięcie piersi
Nudności często pojawiają się po rozpoczęciu tabletek, zwłaszcza przy wyższej dawce estrogenu. Zwykle łagodnieją po kilku tygodniach. Pomaga przyjmowanie tabletki wieczorem, po posiłku, zamiast rano na pusty żołądek.
Bóle głowy to kolejny częsty objaw, ale mają różny charakter – od lekkiego ucisku po typowe migreny. Jeśli przed tabletkami występowały migreny, hormonoterapia może je nasilać lub, rzadziej, łagodzić. W przypadku silnych bólów głowy, szczególnie z aurą (mroczki, zaburzenia widzenia, drętwienia), konieczna jest pilna konsultacja – niektóre postaci migreny są przeciwwskazaniem do tabletek z estrogenem.
Napięcie i tkliwość piersi przypomina objawy przed miesiączką. Wynika z działania hormonów na tkankę gruczołową. Najczęściej ustępuje po 2–3 cyklach. Ulgę daje dobrze dobrany biustonosz i unikanie dużych wahań wagi.
Wpływ tabletek antykoncepcyjnych na masę ciała i apetyt
Temat wagi wokół antykoncepcji budzi chyba najwięcej emocji. Jedni twierdzą, że „na tabletkach się tyje”, inni – że nic się nie zmienia. Rzeczywistość bywa bardziej zniuansowana.
Nowoczesne preparaty zawierają znacznie niższe dawki hormonów niż te stosowane kilkanaście–kilkadziesiąt lat temu. Duży, niekontrolowany przyrost masy ciała wyłącznie z powodu tabletek zdarza się rzadko. Częściej obserwuje się:
- zatrzymanie wody w organizmie (uczucie „opuchnięcia”, pełności)
- niewielki wzrost masy ciała rzędu 1–2 kg w pierwszych miesiącach
- zmianę apetytu – u części osób wzrost, u innych spadek
Jeśli masa ciała rośnie wyraźnie, szybko i bez innych wyjaśnień (styl życia, dieta, aktywność), można podejrzewać, że dany typ progestagenu tak właśnie działa w danym organizmie. Zmiana preparatu bywa wtedy skuteczniejsza niż walka z wagą „na siłę”.
Wzrost masy ciała o 1–2 kg w pierwszych miesiącach przyjmowania tabletek zwykle wynika z zatrzymania wody, a nie z przyrostu tkanki tłuszczowej.
Skóra, włosy i trądzik – skutki uboczne czy bonus?
Tabletki antykoncepcyjne potrafią wręcz zmienić sytuację skórną – zarówno na lepsze, jak i na gorsze. Wszystko zależy od składu konkretnego preparatu i indywidualnej wrażliwości na hormony.
Poprawa trądziku i przetłuszczania się skóry
Niektóre tabletki zawierają progestageny o działaniu antyandrogennym (np. drospirenon, cyproteron), które zmniejszają wpływ męskich hormonów na gruczoły łojowe. Dla wielu osób z trądzikiem to wręcz leczenie z wyboru – skóra staje się mniej tłusta, wypryski ustępują, cykl staje się przewidywalny.
Efekt ten nie pojawia się jednak natychmiast. Zwykle potrzeba 3–6 miesięcy, aby ocenić realną poprawę cery. W tym czasie możliwe są okresowe „wysypy” zmian.
Pogorszenie stanu skóry i wypadanie włosów
U części osób tabletki antykoncepcyjne, zwłaszcza z innym typem progestagenu, mogą powodować zaostrzenie trądziku, powstawanie krostek lub zwiększone przetłuszczanie się skóry i włosów. Zdarza się również wzmożone wypadanie włosów, szczególnie po odstawieniu tabletek, gdy gospodarka hormonalna znów się zmienia.
Jeśli problem skórny był jednym z głównych powodów włączenia antykoncepcji, a po kilku miesiącach nie widać poprawy lub jest wręcz gorzej, warto omówić z lekarzem zmianę preparatu na taki o silniejszym działaniu antyandrogennym.
Wpływ na nastrój, libido i samopoczucie psychiczne
Hormony płciowe intensywnie wpływają na mózg i neuroprzekaźniki, więc zmiany nastroju przy tabletkach nie są niczym dziwnym – choć zakres reakcji jest bardzo indywidualny.
Wahania nastroju i obniżone samopoczucie
Część osób zgłasza większą drażliwość, płaczliwość, napięcie, a nawet objawy przypominające łagodną depresję. Najczęściej dzieje się to w pierwszych miesiącach lub w określonych dniach cyklu tabletkowego (np. pod koniec blistra). Objawy te mogą ustępować, gdy organizm przyzwyczai się do stałego poziomu hormonów.
Jeśli jednak pojawia się wyraźne obniżenie nastroju, lęk, problemy ze snem czy brak motywacji, których wcześniej nie było, nie warto tego ignorować. Czasami wystarczy zmiana preparatu (np. innego progestagenu lub niższej dawki estrogenu), czasem konieczna jest szersza ocena stanu psychicznego.
Spadek lub wzrost libido
Tabletki antykoncepcyjne mogą wpływać na popęd seksualny w obie strony. U części osób obniżają libido (mniej spontanicznej ochoty na seks, trudności z pobudzeniem), u innych – wręcz odwrotnie: poczucie bezpieczeństwa przed ciążą i stabilny cykl zwiększają otwartość na współżycie.
Spadek libido może mieć związek z obniżeniem poziomu wolnego testosteronu, suchością pochwy, ale też z psychologiczną reakcją na zmiany w ciele. W sytuacji, gdy po konkretnym preparacie wyraźnie pojawia się problem w tej sferze, sensowne jest rozważenie alternatywnej formy antykoncepcji lub innego składu tabletek.
Układ krążenia i zakrzepica – poważniejsze działania niepożądane
Najbardziej nagłaśnianym zagrożeniem w kontekście tabletek antykoncepcyjnych jest zwiększone ryzyko zakrzepicy żylnej. Dotyczy to przede wszystkim preparatów zawierających estrogen.
Ryzyko to jest realnie podwyższone, ale nie jest ono jednakowe dla wszystkich. Szczególnie narażone są osoby, które:
- piją dużo, regularnie papierosy (szczególnie po 35. roku życia)
- mają nadwagę lub otyłość
- mają w rodzinie przypadki zakrzepicy, zatorowości płucnej, udaru w młodym wieku
- cierpią na choroby układu krążenia, migreny z aurą lub zaburzenia krzepnięcia
Objawy sugerujące zakrzepicę (nagły obrzęk i ból jednej nogi, ból w klatce piersiowej, duszność, nagłe zaburzenia widzenia, mowy, asymetria twarzy) wymagają natychmiastowej pomocy medycznej, bez czekania „czy samo przejdzie”. To rzadkie, ale poważne powikłanie.
Ryzyko zakrzepicy przy tabletkach antykoncepcyjnych jest najczęściej niższe niż w czasie ciąży, ale wyższe niż u osoby w tym samym wieku, która hormonów nie stosuje.
Inne częste skutki uboczne – o czym jeszcze warto wiedzieć
Lista możliwych działań niepożądanych jest dłuższa, choć nie wszystkie pojawią się u jednej osoby. W praktyce często obserwuje się:
- suchość pochwy – może powodować dyskomfort przy współżyciu, sprzyjać otarciom i infekcjom
- spadek lub wzrost libido – jak opisano wyżej
- wzdęcia, uczucie pełności, lekkie zaburzenia trawienia
- zatrzymanie wody, uczucie „ciężkich” nóg
- zmiany w krwawieniach – bardzo skąpe miesiączki albo ich brak przy tabletkach przyjmowanych ciągle
Przy długotrwałym stosowaniu mogą pojawiać się także zmiany w wynikach badań (np. lipidogram, próby wątrobowe), dlatego przy przyjmowaniu tabletek przez wiele lat rozsądne jest okresowe monitorowanie stanu zdrowia – zgodnie z zaleceniami lekarza prowadzącego.
Kiedy skutki uboczne wymagają pilnej reakcji
Większość działań niepożądanych ma charakter łagodny i przejściowy. Są jednak objawy, których pojawienie się przyjmując tabletki antykoncepcyjne wymaga natychmiastowego kontaktu z lekarzem lub wezwaniem pomocy:
- nagły, silny ból w klatce piersiowej, duszność, kaszel z krwią
- nagły, jednostronny obrzęk i ból nogi, zaczerwienienie, ocieplenie
- nagły, silny ból głowy inny niż zwykle, z zaburzeniami widzenia, mowy, drętwieniem
- nagły spadek widzenia, zaburzenia równowagi, asymetria twarzy
- silny ból brzucha z towarzyszącymi objawami ogólnymi (omdlenia, wymioty, gorączka)
Pojawienie się takich symptomów oznacza, że dalsze przyjmowanie tabletek należy wstrzymać do czasu wyjaśnienia przyczyny i wdrożenia leczenia.
Jak rozmawiać z lekarzem o skutkach ubocznych i zmianie preparatu
W praktyce skutki uboczne nie muszą oznaczać rezygnacji z antykoncepcji hormonalnej w ogóle. Często pomaga:
- dokładne opisanie objawów (od kiedy, w jakiej fazie cyklu, jak silne)
- zapisanie w kalendarzu, w jakich dniach cyklu tabletki są najbardziej dokuczliwe
- omówienie wcześniejszych chorób, leków, palenia tytoniu
- rozważenie innych form antykoncepcji – wkładka, krążek, plaster, implant, minipigułka
Dobór odpowiedniej tabletki bywa procesem, a nie jednorazową decyzją. Organizm może inaczej reagować na różne dawki estrogenu i typy progestagenów. Zmiana preparatu w porozumieniu z lekarzem jest normalną częścią szukania najlepiej tolerowanego rozwiązania, a nie „porażką” antykoncepcji hormonalnej.
Świadomość typowych i poważniejszych skutków ubocznych ułatwia podejmowanie decyzji – pozwala korzystać z zalet tabletek, jednocześnie zachowując rozsądną czujność wobec sygnałów, które wysyła organizm.