Alkoholizm, określany również jako zespół zależności alkoholowej, stanowi jedno z najpoważniejszych wyzwań współczesnej medycyny, psychologii oraz polityki społecznej – jako choroba stanowi zatem ogromne, wielowymiarowe zjawisko, wymagające bardzo szerokiego zaangażowania z różnych stron.
Jest to choroba przewlekła, postępująca i potencjalnie śmiertelna, która wpływa nie tylko na zdrowie jednostki, lecz także na funkcjonowanie całych rodzin oraz społeczeństwa. Pomimo powszechnej dostępności wiedzy na temat negatywnych skutków spożywania alkoholu, problem ten, między innymi ze względu na stosunkowo łatwą dostępność używki, wciąż narasta, generując poważne konsekwencje zdrowotne, ekonomiczne i społeczne.
Alkoholizm jako choroba – ujęcie kliniczne
Zgodnie z klasyfikacjami diagnostycznymi, alkoholizm zaliczany jest do zaburzeń związanych z regularnym nadużywaniem substancji psychoaktywnych, do których zalicza się także alkohol. Charakteryzuje się utratą kontroli nad spożywaniem używki, występowaniem głodu alkoholowego, rozwinięciem tolerancji (przez co stopniowo zachodzi „konieczność” przyjmowania coraz większych ilości alkoholu, by odczuć jego działanie) oraz pojawieniem się objawów zespołu abstynencyjnego w przypadku odstawienia.
Mechanizmy neurobiologiczne uzależnienia obejmują zmiany w układzie nagrody, zlokalizowanym w mózgu, co prowadzi do utrwalenia patologicznych wzorców zachowań. Innymi słowy, układ nerwowy przyzwyczaja się do tego, że jego działanie pod wpływem alkoholu staje się „standardowe”.
Konsekwencje zdrowotne alkoholizmu – co grozi alkoholikowi?
Długotrwałe nadużywanie alkoholu prowadzi do poważnych uszkodzeń wielu układów i narządów wewnętrznych, upośledzając ich prawidłowe funkcjonowanie, a nawet prowadząc do głębokich, uszkodzeń, czyniąc z alkoholizmu chorobę potencjalnie śmiertelną. Na negatywne oddziaływanie alkoholu najbardziej narażone są:
· wątroba, w przypadku której może dochodzić do stłuszczenia, alkoholowego zapalenia wątroby oraz marskości, która z kolei może prowadzić do niewydolności samego narządu i, tym samym, śmierci chorego,
· układ sercowo-naczyniowy, który może reagować na nadmiar alkoholu poprzez zwiększenie ryzyka pojawienia się nadciśnienia tętniczego, występowanie kardiomiopatii alkoholowej oraz udarów mózgu, grożących znaczną utratą zdrowia, a nawet śmiercią,
· układ pokarmowy – alkoholizm może wywoływać takie schorzenia, jak zapalenie trzustki, choroba wrzodowa żołądka oraz zwiększać w dużej mierze ryzyko powstawania nowotworów w obrębie przewodu pokarmowego,
· układ nerwowy, szczególnie narażony na neuropatie, zaburzenia poznawcze, encefalopatię Wernickego oraz zespół Korsakowa, to jest schorzenia mocno wpływające na dalsze, poprawne jego funkcjonowanie.
Badania ponadto jednoznacznie wskazują na związek pomiędzy spożywaniem alkoholu a zwiększonym ryzykiem rozwoju wielu typów nowotworów, w tym raka jamy ustnej, gardła, przełyku, wątroby, piersi oraz jelita grubego.
Alkohol wykazuje działanie kancerogenne poprzez metabolizowany przez wątrobę aldehyd octowy, który uszkadza DNA i zaburza mechanizmy naprawcze komórek.
Zaburzenia psychiczne zagrażające alkoholikowi
Alkoholizm bardzo często współwystępuje z innymi zaburzeniami psychicznymi (lub też je wywołuje) takimi, jak depresja, zaburzenia lękowe czy psychozy alkoholowe. W skrajnych przypadkach dochodzi do myśli i prób samobójczych, o ile osoba uzależniona osoba nie znajdzie w porę wsparcia ze strony specjalisty.
Współistnienie chorób psychicznych wraz z alkoholizmem może dodatkowo pogłębiać problemy o charakterze rodzinnym oraz społecznym, utrudniając choremu powrót do normalnego, codziennego funkcjonowania.
Skutki społeczne i rodzinne alkoholizmu
Jedne z trudniejszych skutków alkoholizmu, zwłaszcza z perspektywy osób najbliższych, są związane z relacjami rodzinnymi i społecznymi. Wśród nich należy mówić o takich kwestiach, jak chociażby:
· dysfunkcyjny wpływ na rodzinę – alkoholizm jednego członka rodziny zazwyczaj destabilizująco wpływa na funkcjonowanie całego „systemu” rodzinnego; w takich wypadkach pojawiają się z czasem trudne do rozwiązania konflikty, przejawy agresji ze strony uzależnionego czy nawet przemocy fizycznej; biorąc pod uwagę częste problemy zawodowe alkoholików, na rodzinę wpływać może również pogorszenie sytuacji materialnej;
· negatywne oddziaływanie na dzieci – to szczególnie trudny i przykry skutek, dotyczący dzieci wychowujących się w środowisku zdominowanym przez chorobę alkoholową; są one szczególnie narażone emocjonalnie, co grozi występowaniu u nich DDA (Dorosłe Dzieci Alkoholików) oraz innych zaburzeń psychicznych – zauważa się trudności w późniejszych, dorosłych relacjach, a nawet zwiększone ryzyko wystąpienia uzależnień w przyszłości; stres związany z chorobą alkoholową jednego lub obojga rodziców to poważny problem, mogący przyczyniać się do długofalowych konsekwencji rozwojowych,
· konsekwencje zawodowe oraz ekonomiczne – osoby uzależnione od alkoholu, wraz z rozwojem choroby, mają często trudności z utrzymaniem pracy i realizowaniem obowiązków zawodowych w oczekiwany sposób; ich produktywność obniża się, a złe samopoczucie i możliwe choroby współistniejące przyczyniają się do korzystania ze zwolnień lekarskich, na co pracodawcy zawsze patrzą krytycznym okiem; w przypadku ewentualnej utraty zatrudnienia może dojść do pogłębienia się także wspomnianych problemów rodzinnych i materialnych.
Nie można zapominać o równie ważnej kwestii, związanej z uzależnieniem od alkoholu, które prowadzi bardzo często do izolacji społecznej, rozpadu relacji międzyludzkich oraz utraty wsparcia ze strony otoczenia. Osoby uzależnione często doświadczają stygmatyzacji i wykluczenia społecznego, co utrudnia proces leczenia – dlatego tak ważne jest zachowanie wsparcia bliskich.
Kolejnym problemem, istotnym z punktu widzenia konsekwencji społecznych, jest fakt, że alkohol staje się istotnym czynnikiem ryzyka w kontekście wypadków drogowych, przestępczości oraz przemocy. Osoby pod wpływem alkoholu mają obniżoną zdolność oceny sytuacji, spowolniony czas reakcji oraz zwiększoną skłonność do zachowań impulsywnych i agresywnych.
Leczenie i profilaktyka alkoholizmu
Leczenie alkoholizmu jest procesem długotrwałym i wieloetapowym, do tego powinno wynikać z silnej potrzeby wyjścia z uzależnienia. Obejmuje terapię psychologiczną (indywidualną i grupową), farmakoterapię oraz wsparcie społeczne. Kluczową rolę odgrywa motywacja pacjenta oraz dostęp do specjalistycznej pomocy.
Ważnym elementem terapii alkoholizmu jest wspomniana farmakoterapia, która w dużym stopniu może ułatwiać choremu wytrwanie w postanowieniu wyjścia z nałogu. Jednym z często stosowanych środków jest Esperal, czyli specjalny preparat wszywany pod skórę (zabieg ten nie jest refundowany, należy poddać się mu w gabinecie prywatnym takim, jak na przykład Chirurg-24 w Warszawie). Preparat ten specyficznie oddziałuje na organizm. W przypadku abstynencji nie wywołuje on żadnych przykrych dolegliwości, jednak przyjęcie nawet niewielkiej ilości alkoholu prowadzi do nieprzyjemnych dolegliwości ze strony organizmu. Świadomość chorego o możliwości ich wystąpienia może stanowić pomoc przy wytrwaniu w trzeźwości.
Profilaktyka natomiast powinna koncentrować się na edukacji społecznej, ograniczaniu dostępności alkoholu, a także wczesnej interwencji w grupach ryzyka. Istotne znaczenie ma również promowanie zdrowego stylu życia oraz budowanie kompetencji radzenia sobie ze stresem.