Bruksizm najczęściej kojarzony jest ze zgrzytaniem zębami podczas snu. Problem może jednak obejmować również nieświadome zaciskanie zębów w ciągu dnia. Powtarzające się napięcie mięśni żuchwy może z czasem prowadzić do przeciążenia struktur odpowiedzialnych za jej ruch, w tym stawu skroniowo-żuchwowego. Ból w okolicy żuchwy, skroni lub ucha, uczucie napięcia mięśni, a także trudności z szerokim otwieraniem ust mogą być sygnałem, że układ stomatognatyczny jest przeciążony. Nie oznacza to jednak, że każda z tych dolegliwości jest wynikiem bruksizmu. Jak rozpoznać problem i kiedy warto skonsultować się ze specjalistą?
Czym jest bruksizm?
Bruksizm to powtarzająca się aktywność mięśni żuchwy, obejmująca między innymi zaciskanie lub zgrzytanie zębami. Może występować zarówno podczas snu, jak i w czasie czuwania. Bruksizm związany ze snem może przez długi czas pozostać niezauważony przez samą osobę, której dotyczy. Często pierwsze sygnały zauważa partner lub inny domownik, który słyszy zgrzytanie zębami w nocy. Z kolei bruksizm w czasie czuwania może mieć postać częstego, nieświadomego zaciskania zębów. Może się pojawiać na przykład podczas pracy przy komputerze, prowadzenia samochodu czy wykonywania zadań wymagających dużej koncentracji.
Nie u każdego bruksizm powoduje dolegliwości bólowe. U części osób pierwszym sygnałem mogą być natomiast objawy związane z przeciążeniem zębów lub mięśni żuchwy.
Dlaczego bruksizm może wpływać na staw skroniowo-żuchwowy?
Staw skroniowo-żuchwowy pracuje praktycznie przez cały dzień. Umożliwia otwieranie i zamykanie ust, żucie, mówienie oraz wykonywanie innych ruchów żuchwy. Częste zaciskanie zębów zwiększa aktywność mięśni odpowiedzialnych za ruch żuchwy. Przy utrzymującym się przeciążeniu mogą pojawić się dolegliwości dotyczące zarówno mięśni, jak i struktur stawu skroniowo-żuchwowego. Zależność pomiędzy bruksizmem a zaburzeniami funkcjonowania stawu skroniowo-żuchwowego nie jest jednak tak prosta, jak mogłoby się wydawać. Na występowanie bólu i innych objawów wpływać może wiele różnych czynników, dlatego samo stwierdzenie bruksizmu nie oznacza automatycznie choroby stawu.
Jakie objawy mogą wskazywać na problem?
Objawy związane z bruksizmem i przeciążeniem układu stomatognatycznego mogą być bardzo różne. U jednej osoby dominować będzie napięcie mięśni, u innej ból podczas żucia albo ograniczenie ruchomości żuchwy.
Wśród możliwych objawów znajdują się między innymi:
- ból lub napięcie w okolicy żuchwy,
- tkliwość mięśni żucia,
- ból w okolicy skroni,
- dyskomfort podczas żucia,
- uczucie sztywności żuchwy, szczególnie po przebudzeniu,
- ograniczenie zakresu ruchu żuchwy,
- zmiana toru otwierania ust,
- trzaski, przeskakiwanie lub inne dźwięki podczas ruchu żuchwy,
- nadmierne ścieranie się powierzchni zębów.
Warto pamiętać, że wymienione objawy nie są charakterystyczne wyłącznie dla bruksizmu. Mogą towarzyszyć również innym problemom związanym ze stawem skroniowo-żuchwowym, mięśniami żucia czy zgryzem.
Czy trzaskanie w stawie skroniowo-żuchwowym oznacza chorobę?
Nie zawsze. Dźwięki pojawiające się podczas otwierania lub zamykania ust mogą występować również u osób, które nie odczuwają bólu i nie mają istotnych zaburzeń funkcji żuchwy. Większej uwagi wymagają sytuacje, w których trzaskom lub przeskakiwaniu towarzyszy ból, ograniczenie ruchomości, blokowanie żuchwy albo stopniowe pogarszanie jej funkcji. Dlatego sam dźwięk nie powinien być podstawą do rozpoznania problemu. Znaczenie ma całość objawów oraz wynik badania.
Jak wygląda leczenie bruksizmu?
Nie istnieje jedna metoda odpowiednia dla każdej osoby z bruksizmem. Sposób postępowania powinien zależeć między innymi od rodzaju bruksizmu, występujących objawów oraz problemów współistniejących. W zależności od sytuacji w postępowaniu może uczestniczyć stomatolog, fizjoterapeuta, lekarz lub inny specjalista. Ważne jest, aby nie skupiać się wyłącznie na jednym objawie, ale ocenić funkcjonowanie całego układu stomatognatycznego. W przypadku występowania bólu, napięcia mięśni żuchwy lub ograniczenia jej ruchomości pomocnym elementem terapii może być fizjoterapia bruksizmu. Jej zakres może obejmować między innymi ocenę napięcia mięśni, ruchomości żuchwy oraz funkcjonowania struktur związanych z układem stomatognatycznym.
Postępowanie fizjoterapeutyczne powinno być dobrane indywidualnie. W zależności od potrzeb może obejmować pracę z napięciem tkanek, poprawę ruchomości oraz naukę bardziej świadomej kontroli napięcia w obrębie żuchwy.
Czy leczenie bruksizmu oznacza wyłącznie pracę z zębami?
Nie. Bruksizm może mieć różne uwarunkowania, dlatego samo skupienie się na zębach nie zawsze odpowiada na wszystkie potrzeby pacjenta. Stomatolog może ocenić stan zębów i układu stomatognatycznego, natomiast fizjoterapeuta może skupić się między innymi na funkcjonowaniu mięśni, ruchomości żuchwy i innych elementach układu ruchu. Bruksizm może być związany nie tylko z funkcjonowaniem układu stomatognatycznego, ale również z napięciem psychicznym i sposobem reagowania organizmu na stres. U części osób zaciskanie zębów nasila się w okresach większego obciążenia emocjonalnego, napięcia lub trudności ze snem. W niektórych przypadkach istotne może być również zwrócenie uwagi na nawykowe zaciskanie zębów w ciągu dnia. Pacjent często nie zdaje sobie sprawy, że robi to podczas pracy, prowadzenia samochodu czy sytuacji wymagających koncentracji. Dlatego skuteczne postępowanie powinno uwzględniać charakter problemu konkretnej osoby, zamiast opierać się na jednym uniwersalnym rozwiązaniu.
W praktyce leczenie bruksizmu może więc wymagać spojrzenia na problem z kilku stron i obejmować ocenę stomatologiczną, fizjoterapię, a w uzasadnionych przypadkach również wsparcie psychologiczne lub psychoterapeutyczne.
Artykuł powstał we współpracy z Holimed fizjoterapia i osteopatia