Czy drętwienie palców, zmęczenie i coraz częstsze szukanie słów w rozmowie mogą mieć jedną wspólną przyczynę? Mogą. Wiele osób przez miesiące tłumaczy takie sygnały stresem albo wiekiem, a w wynikach badań pojawia się w końcu niski poziom witaminy B12.
Ta witamina ma cechę, która utrudnia wczesne rozpoznanie: organizm gromadzi jej zapasy na lata. Objawy narastają więc powoli i łatwo je przypisać czemuś innemu. Kto jest szczególnie narażony na niedobór witaminy B12? Czytaj dalej.
Po co organizmowi witamina B12 i skąd ją bierze?
Kobalamina bierze udział w syntezie DNA, produkcji krwinek czerwonych i utrzymaniu osłonek mielinowych nerwów. Bez niej szpik wytwarza nieprawidłowe, powiększone krwinki, a włókna nerwowe stopniowo tracą izolację. Dorosły potrzebuje jej niewiele, około 2,4 mikrograma dziennie według polskich norm żywienia¹. Kłopot w tym, że naturalnie występuje wyłącznie w produktach zwierzęcych: mięsie, rybach, jajkach i nabiale, a rośliny jej nie wytwarzają. Droga od talerza do krwi jest przy tym wyjątkowo złożona. Kwas żołądkowy uwalnia witaminę z białek pokarmu, komórki okładzinowe żołądka produkują czynnik wewnętrzny, który ją wiąże, a wchłanianie zachodzi dopiero w końcowym odcinku jelita krętego. Awaria któregokolwiek z tych ogniw prowadzi do niedoboru mimo prawidłowej diety. Wątroba magazynuje 2-5 miligramów kobalaminy, co wystarcza na kilka lat, dlatego skutki ujawniają się z dużym opóźnieniem².
Kto najczęściej ma za mało B12?
Pierwszą grupę tworzą osoby na diecie wegańskiej i wegetariańskiej, u których podaż witaminy B12 jest po prostu zbyt mała. Drugą, znacznie liczniejszą, stanowią seniorzy: z wiekiem zanika błona śluzowa żołądka i spada wydzielanie kwasu, więc witamina nie zostaje uwolniona z pokarmu². Osobnym problemem jest choroba Addisona-Biermera, w której układ odpornościowy niszczy komórki produkujące czynnik wewnętrzny. Ryzyko rośnie po operacjach żołądka i jelita krętego, w chorobie Leśniowskiego-Crohna i celiakii. Wreszcie leki. Polskie Towarzystwo Diabetologiczne zaleca okresową kontrolę stężenia B12 u osób długotrwale przyjmujących metforminę, bo lek ten upośledza jej wchłanianie³. Podobnie działają wieloletnio stosowane inhibitory pompy protonowej. Mniej znany czynnik to podtlenek azotu, który nieodwracalnie unieczynnia kobalaminę².
Jakie badania potwierdzają niedobór i jak czytać wynik?
Podstawą jest oznaczenie stężenia witaminy B12 w surowicy. Wynik poniżej 200 pg/ml przemawia za niedoborem, natomiast przedział 200-300 pg/ml to szara strefa, w której samo badanie niczego nie rozstrzyga². W takiej sytuacji lekarz sięga po markery metaboliczne: kwas metylomalonowy i homocysteinę, których stężenie rośnie, gdy w tkankach brakuje aktywnej kobalaminy. Wytyczne brytyjskich hematologów wskazują też na holotranskobalaminę, czyli frakcję witaminy rzeczywiście dostępną dla komórek⁴. Uzupełnieniem jest morfologia z oceną wielkości krwinek. Trzeba jednak pamiętać, że objawy neurologiczne mogą wyprzedzać niedokrwistość, a przyjmowanie kwasu foliowego potrafi zamaskować zmiany w morfologii bez zatrzymania uszkodzenia nerwów².
Jak uzupełniać B12: dieta, tabletki czy zastrzyki?
Sposób zależy od przyczyny. Przy niewielkim deficycie wynikającym z diety wystarcza czasem korekta jadłospisu lub produkty wzbogacane. Gdy podaż z pożywienia jest trwale niewystarczająca, na przykład u osób na diecie roślinnej, rozwiązaniem bywa witamina B12 bez recepty w formie doustnej, jako cyjanokobalamina lub metylokobalamina, przyjmowana regularnie. Ciekawe, że duże dawki doustne działają nawet przy zaburzeniach wchłaniania, bo około jeden procent witaminy przenika przez błonę śluzową jelita biernie, bez udziału czynnika wewnętrznego. Przegląd Cochrane wykazał, że dawki 1000-2000 mikrogramów przyjmowane doustnie przywracały prawidłowe stężenie równie skutecznie jak zastrzyki domięśniowe⁵. Iniekcje pozostają postępowaniem z wyboru przy nasilonych objawach neurologicznych, w chorobie Addisona-Biermera i po rozległych operacjach przewodu pokarmowego, a decyzję o drodze podania i długości terapii podejmuje lekarz na podstawie wyników kontrolnych.
Jak wychwycić niedobór, zanim uszkodzi nerwy?
Wczesne sygnały są dyskretne: przewlekłe zmęczenie, bladość, gładki i piekący język, utrata apetytu. Później dołączają symetryczne mrowienie i drętwienie stóp oraz dłoni, niepewność chodu w ciemności, pogorszenie pamięci, drażliwość i obniżony nastrój². Zmiany neurologiczne nieleczone przez dłuższy czas mogą pozostać częściowo nieodwracalne, dlatego liczy się czas. Pełny katalog sygnałów, także tych rzadziej kojarzonych z witaminami, opisano w opracowaniu o tym, jakie są objawy niedoboru witaminy B12 i jak szybko uzupełnić braki. Praktyczna zasada jest prosta: przynależność do grupy ryzyka plus którykolwiek z tych objawów to wystarczający powód, żeby poprosić o badanie.
Co warto zapamiętać o B12?
Niedobór kobalaminy rozwija się latami, dotyczy nie tylko wegan, ale w dużej mierze seniorów i osób przyjmujących metforminę lub leki hamujące wydzielanie kwasu, a jego pierwsze objawy rzadko kojarzą się z witaminami. Samo stężenie B12 w surowicy bywa mylące, więc w wątpliwych przypadkach warto poprosić o kwas metylomalonowy lub homocysteinę. Uzupełnianie doustne jest skuteczne w większości sytuacji, ale forma, dawka i czas leczenia powinny wynikać z rozpoznanej przyczyny, a nie z domysłów.
Suplement diety jest środkiem spożywczym, którego celem jest uzupełnienie normalnej diety. Suplement diety nie ma właściwości leczniczych.
Źródła
- Jarosz M, Rychlik E, Stoś K, Charzewska J (red.). Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie. Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – Państwowy Zakład Higieny, Warszawa, 2020.
- Stabler SP. Vitamin B12 deficiency. New England Journal of Medicine, 2013.
- Polskie Towarzystwo Diabetologiczne. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u osób z cukrzycą 2024. Current Topics in Diabetes, 2024.
- Devalia V, Hamilton MS, Molloy AM. Guidelines for the diagnosis and treatment of cobalamin and folate disorders. British Journal of Haematology, 2014.
- Vidal-Alaball J, Butler CC, Cannings-John R i wsp. Oral vitamin B12 versus intramuscular vitamin B12 for vitamin B12 deficiency. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2005.